1993 ముంబై సీరియల్ బాంబు పేలుళ్లు
భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత దారుణమైన ఉగ్రదాడుల్లో ఒకటి. 1993 మార్చి 12న దేశ ఆర్థిక రాజధాని ముంబై లో వరుసగా జరిగిన బాంబు పేలుళ్లు దేశాన్ని ఉలిక్కిపడేలా చేశాయి. ఈ దాడి కేవలం ముంబై నగరానికే కాదు, మొత్తం భారతదేశ భద్రతా వ్యవస్థకు ఒక పెద్ద సవాలుగా మారింది.
ఆ రోజు మధ్యాహ్నం సమయంలో ముంబై నగరంలోని పలు కీలక ప్రాంతాల్లో వరుసగా బాంబులు పేలాయి. మొత్తం 12 ప్రాంతాల్లో ఈ పేలుళ్లు సంభవించాయి. పేలుళ్లు జరిగిన ప్రతి ప్రాంతం నగరంలో అత్యంత రద్దీగా ఉండే ప్రాంతాలే కావడంతో భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం ఈ దాడుల్లో 257 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అలాగే 1,400 మందికి పైగా తీవ్రంగా గాయపడ్డారు. వందలాది వాహనాలు, భవనాలు ధ్వంసమయ్యాయి.
పేలుళ్లు జరిగిన ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో బాంబే స్టాక్ ఎక్స్చేంజ్, ఎయిర్ ఇండియా భవనం, జవేరీ బజార్, ప్లాజా సినిమా, సెంటూరీ బజార్ వంటి కీలక ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా బాంబే స్టాక్ ఎక్స్చేంజ్ వద్ద జరిగిన పేలుడు భారీ విధ్వంసానికి కారణమైంది. ఆ సమయంలో అక్కడ ఉన్న వాహనాలు, భవనాలు పూర్తిగా దెబ్బతిన్నాయి. పేలుళ్లు ఒక్కొక్కటిగా జరుగుతుండటంతో నగరమంతా భయాందోళనకు గురైంది.
ఈ ఉగ్రదాడి వెనుక ఉన్న ప్రధాన కుట్రదారుడిగా అండర్వర్డ్ డాన్ దావుద్ ఇబ్రహీం పేరును దర్యాప్తు సంస్థలు వెల్లడించాయి. అతని సహచరుడు టైగర్ మెమన్ కూడా ఈ కుట్రలో కీలక పాత్ర పోషించినట్లు విచారణలో బయటపడింది. ఈ కుట్రను విదేశాలలో ప్రణాళిక చేసి, భారతదేశంలో అమలు చేసినట్లు తరువాతి దర్యాప్తులో వెల్లడైంది.
ఈ దాడుల కోసం ఉగ్రవాదులు ముందుగానే భారీగా పేలుడు పదార్థాలను దేశంలోకి అక్రమంగా తరలించారు. తరువాత వాటిని కార్లు, స్కూటర్లు మరియు ఇతర వాహనాలలో అమర్చి ముంబైలోని కీలక ప్రాంతాల్లో పార్క్ చేశారు. నిర్ణయించిన సమయానికి వరుసగా పేలుళ్లు జరిగేలా టైమర్లు అమర్చినట్లు విచారణలో తెలిసింది.
ఈ కేసులో ప్రధాన నిందితుల్లో ఒకరైన యాకుబ్ మెమన్ ను భారత న్యాయవ్యవస్థ విచారణ అనంతరం దోషిగా తేల్చింది. దీర్ఘకాలిక న్యాయపరమైన ప్రక్రియ తర్వాత 2015 జూలై 30న అతనికి ఉరిశిక్ష అమలు చేశారు. అయితే ఈ దాడి ప్రధాన సూత్రధారి అని చెప్పబడే దావూద్ ఇబ్రహీం ఇప్పటికీ భారత న్యాయవ్యవస్థకు చిక్కలేదు.
1993 ముంబై బాంబు పేలుళ్లు భారతదేశ భద్రతా చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపుగా నిలిచాయి. ఈ ఘటన తర్వాత దేశంలో ఉగ్రవాదంపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవడం ప్రారంభమైంది. భద్రతా వ్యవస్థలను మరింత బలోపేతం చేశారు. విమానాశ్రయాలు, రైల్వే స్టేషన్లు, ముఖ్య ప్రభుత్వ భవనాల వద్ద భద్రతను గణనీయంగా పెంచారు.
ఈ ఘటన భారతదేశంలో జరిగిన మొదటి పెద్ద సీరియల్ బాంబు దాడిగా చరిత్రలో నిలిచింది. ఇప్పటికీ ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 12న ఈ దాడిలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన వారిని స్మరించుకుంటారు.
1993 ముంబై సీరియల్ బాంబు పేలుళ్లు దేశానికి ఒక గాఢమైన గాయాన్ని మిగిల్చాయి. అమాయక ప్రజల ప్రాణాలు బలైపోయిన ఈ ఘటనను భారతదేశం ఎప్పటికీ మర్చిపోలేదు. ఈ దాడి దేశానికి ఒక పెద్ద పాఠం నేర్పింది—భద్రత, అప్రమత్తత ఎంత ముఖ్యమో గుర్తు చేసింది.
1993 మార్చి 12న పేలుళ్లు జరిగిన ప్రధాన ప్రదేశాలు
Bombay Stock Exchange
Air India Building
Zaveri Bazaar
Century Bazaar
Plaza Cinema (Dadar)
Fishermen’s Colony (Mahim)
Hotel Sea Rock
Juhu Centaur Hotel
Airport Centaur Hotel
Sahar Airport
Passport Office ప్రాంతం
Katha Bazaar
పేలుళ్ల టైమ్లైన్ (ముఖ్య సమయాలు)
1:30 PM
- మొదటి కార్ బాంబు Bombay Stock Exchange భవనం బేస్మెంట్లో పేలింది.
- భారీ విధ్వంసం జరిగింది.
2:30 PM – 2:45 PM
- Century Bazaar వద్ద జీప్ బాంబు పేలింది.
- ఇది అత్యంత ప్రాణనష్టం జరిగిన పేలుళ్లలో ఒకటి.
3:00 PM ప్రాంతంలో
- Zaveri Bazaarలో పేలుడు జరిగింది.
- వ్యాపార ప్రాంతం కావడంతో అనేక మంది గాయపడ్డారు.
3:05 PM – 3:15 PM
- Hotel Sea Rock మరియు Plaza Cinema వద్ద బాంబులు పేలాయి.
3:20 PM
- Juhu Centaur Hotelలో సూట్కేస్ బాంబు పేలింది.
3:30 PM
- Sahar International Airport వద్ద పేలుడు జరిగింది.
3:40 PM
- చివరి పేలుడు Airport Centaur Hotel వద్ద జరిగింది.
- మొత్తం 1:30 PM నుంచి 3:40 PM వరకు కేవలం రెండు గంటల్లోనే నగరంలో 12 బాంబులు పేలాయి.
ఈ దాడుల్లో 257 మంది మరణించగా, 1400 మందికి పైగా గాయపడ్డారు.
ఆ సమయంలో పీవీ నరసింహారావు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నారు.
- కేంద్రంలో కాంగ్రెస్ అధికారంలో ఉంది.
- రాష్ట్రంలో కూడా కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉంది.
అప్పుడు మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి సుధాకర్రావు నాయక్.ఆయన కూడా కాంగ్రెస్ పార్టీకే చెందిన నాయకుడు.
ముంబై బాంబు పేలుళ్ల సమయంలో మహారాష్ట్రలో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉంది.
పేలుళ్ల తర్వాత జరిగిన రాజకీయ పరిణామం
ఈ దాడుల తర్వాత భద్రతా వ్యవస్థలపై తీవ్ర విమర్శలు వచ్చాయి. దాంతో కొన్ని రోజుల తర్వాత సుధాకర్రావు నాయక్ ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.తర్వాత మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా శరద్ పవార్ బాధ్యతలు చేపట్టారు.
ఆ సమయంలో కేంద్రంలో ప్రతిపక్షం:
- Lal Krishna Advani (BJP)
- Atal Bihari Vajpayee (BJP)
- V. P. Singh (Janata Dal)
మహారాష్ట్రలో ప్రతిపక్షం:
Gopinath Munde (BJP)
Bal Thackeray (Shiv Sena)
కాంగ్రెస్ అధికారంలో ఉన్నప్పుడే ముంబైలో మళ్ళి 26/11 ఉగ్రవాద దాడి జరిగింది.
26/11 ముంబై ఉగ్రదాడులు:
భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత భయంకరమైన ఉగ్రదాడుల్లో ఒకటి. 2008 నవంబర్ 26న ముంబై నగరంలోని పలు ప్రదేశాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని పాకిస్తాన్కు చెందిన ఉగ్రవాద సంస్థ లష్కర్ ఏ తోయిబా కు చెందిన ఉగ్రవాదులు దాడులు జరిపారు. ఈ దాడులు మూడు రోజుల పాటు కొనసాగి దేశాన్ని మొత్తం కుదిపేశాయి.
ఈ ఘటన జరిగిన సమయంలో దేశంలో కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని UPA ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉంది. అప్పటి భారత ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ కాగా, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ నాయకుడు విలాస్ రావు దేశముఖ్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.
దాడి ఎలా జరిగింది?
2008 నవంబర్ 26 సాయంత్రం పాకిస్తాన్ నుండి సముద్ర మార్గంలో వచ్చిన 10 మంది ఉగ్రవాదులు ముంబై నగరంలోకి చొరబడ్డారు. వారు ఒకేసారి పలు ప్రముఖ ప్రదేశాల్లో కాల్పులు మరియు బాంబు పేలుళ్లు జరిపారు. ముఖ్యంగా ముంబైలోని తాజ్ హోటల్,ఒబెరాయ్ హోటల్,ఛత్రపతి శివాజీ టర్మినల్ రైల్వే స్టేషన్ వంటి ప్రదేశాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు.
ఉగ్రవాదులు విచక్షణారహితంగా కాల్పులు జరిపి ప్రజలను బందీలుగా తీసుకున్నారు. దీంతో ముంబై నగరం మూడు రోజుల పాటు భయాందోళనలకు గురైంది.
భద్రతా బలగాల ఆపరేషన్
ఈ దాడులను అణచివేయడానికి భారత భద్రతా దళాలు పెద్ద ఎత్తున ఆపరేషన్ చేపట్టాయి. ముఖ్యంగా NSGకమాండోలు ముంబైకి చేరుకుని హోటళ్లలో దాగి ఉన్న ఉగ్రవాదులను ఎదుర్కొన్నారు. దాదాపు 60 గంటల పాటు జరిగిన ఆపరేషన్ తరువాత అన్ని ఉగ్రవాదులను మట్టుబెట్టారు.
ప్రాణనష్టం
ఈ ఉగ్రదాడుల్లో సుమారు 166 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అందులో సాధారణ ప్రజలు, విదేశీయులు, పోలీసులు కూడా ఉన్నారు. వందలాది మంది గాయపడ్డారు. ఈ దాడిలో పాల్గొన్న ఉగ్రవాదుల్లో ఒకరైన అజ్మల్ కసబ్ ను భారత పోలీసులు సజీవంగా పట్టుకున్నారు.
కసబ్కు శిక్ష
కసబ్పై భారత కోర్టులు విచారణ జరిపి ఉగ్రవాదం మరియు హత్యలకు దోషిగా తేల్చాయి. తరువాత అతనికి ఉరిశిక్ష విధించగా, 2012లో మహారాష్ట్రలోని ఎరవాడ సెంట్రల్ జైల్లో ఉరిశిక్ష అమలు చేశారు.
రాజకీయ ప్రభావం
ఈ దాడుల తర్వాత దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తమైంది. భద్రతా లోపాలపై పెద్ద ఎత్తున విమర్శలు వచ్చాయి. దీంతో మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి విలాసరావు దేశముఖ్ రాజీనామా చేయాల్సి వచ్చింది. తరువాత ఆయన స్థానంలో అశోక్ చౌహన్ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.